AORIST I IMPERFEKT V MS

(21.07.2022)

Avtor: Roberto Lombino (robertolombino@volny.cz)

Aorist jest prošlo vrěmę opisujųće minųlo dějańje, ktoro jest imalo svoj konėc. Imperfekt opisuje minųlo dějańje, ktoro jest trvalo ili jest sę povtarjalo. Vęće informacij o sistemě glagoĺnyh vrěmen v MS jest možno najdti na adresě http://interslavic-language.org/doc/ms-tablice.pdf i takože na stranici http://steen.free.fr/interslavic/verbs.html.

Jestli sę koristaje sistema vyše glagoĺnyh vrěmen, princip vrěmene i prědvrěmene råbotaje ne jedino v sųćnosti i minulosti, a takože v bųdųćnosti (prědbųdųće vrěmę jest opisano na pŕvoj iz spomnenyh strånic). Jednako, svęzańje aorista i imperfekta v jedno prošlo vrěmę jest neprirodno za vse języky, kde jest sę tuta råzlika sȯhrånila. Zato prědlagajų råzrěšeńje, kako upotrěbjati tute dva glagoĺne vrěmena.

Generaĺno råznica jest v tom, že sȯvŕšene glagoly koristajųt aorist, a nesȯvŕšene imperfekt (na koncu dokumenta vidi primětkų). Končiny sųt u obu vrěmen veĺmi podobne, tako kako prědlagajųt strånice (-h, -hmo, -ste itd.). Råzliky sųt slědujųće:

1. V 2. i 3. licu jedniny aorist imaje nulovų končinų: ja dělah, ty dělaše, on dělaše (imperfekt), ale: ja sdělah, ty sděla, on sděla (aorist).

2. V 2. licu množiny imperfekt imaje -šte, takože v 2. i 3. licu dvojiny -šta/-šte: vy sdělaste (aorist), vy dělašte (imperfekt). Končina -ste (dělaste, viđaste) jest takože popravna, no -šte dělaje vęćšu råzliku među aoristom i imperfektom, kromě togo jest prirodno napr. po goŕnolužičskom vzoru, množina: wy čitašće, dvojina: wój čitaštaj/čitaštej i jest to historično doslěd́no (v praslovjańskom běše v imperfektu -šete).

3. Po sŕbsko-hrvat́skom vzoru aorist može imati v 3. licu množiny končinų -šę: oni dělahų (imperfekt), oni sdělašę (aorist), ale druge dnešne języky s aoristom i imperfektom tamo imajųt jedino -hų (mak. -a, bulg. -ha, to jest historično -hų).

4. Najvažnějše: Dokolě aorist sę tvori od prošlogo vrěmene glagola bez -l ili infinitiva bez -ti (sděla-ti, sděla-l – ja sdělah, ty sděla itd.), imperfekt proměnjaje ili dodavaje samoglåśnik prěd končinami i može sę tvoriti takože od kmene sųćnogo vrěmene. Prědlagajų tri sposoby tvorjeńja form imperfekta, vśe na osnově živyh językov, ktore jest možno takože kombinovati (to v praktikě dělajųt lužičske języky).

Pŕva možnost́ (od 3. lica jedniny sųćnogo vrěmene) – najprostějša, na osnově vsih živyh językov, najvažnějša jest regularnost́ i prědvidimostt́ form:

Osnovojų jest 3. lico jedniny sųćnogo vrěmene, kȯ ktoromu sę dodavajųt končiny -jah, -jaše/-ješe itd. u vsih glagolov:

– pekti – on peče – pečejah, pečejaše/pečeješe, aorist by byl: upek-ti – ja upekoh, ty upeko ili: ja upečeh, ty upeče (k+e davaje če)

– ljubiti – on ljubi – ljubijah, ljubijaše/ljubiješe itd. Aorist by byl: zaljubi-ti – ja zaljubih, ty zaljubi itd.

Jestli v 3. licu jedniny jest -j-, končiny sę dodavajųt už k njemu: on pije – ja pijah, ty pijaše/piješe (a ne: pijejah itd.), podobno: dělaje – ja dělajah, ty dělajaše/dělaješe itd.

U glagolov s 3. licom jedniny sųćnogo vrěmene na -a/-aje sę mogųt dodavati takože same končiny bez -ja-: dělaje/děla – dělah, znaje/zna – znah itd. Podobno u glagolov na -ovati/-evati jest praviĺnějše tvoriti imperfekt tako: pųtovati – pųtovah, pųtovaše itd. No radi regularnosti jest možno takože od 3. lica jedniny sųćnogo vrěmene kako u ostalyh: putujah, putujaše/putuješe itd. hot́ to ne znaje nijedin iz živyh językov.

Formy s -ja-/-je- sę najjasněje råzličajųt od aorista i sųt věrojętno najprostějše v tvorjeńju, zatože v njih ne sųt nikake proměny i takože sę ničto ne trati (poględi druge možnosti tvorjeńja niže). Možemo takože skazati, že jest to prodȯlžeńje historičnyh form sȯ vstavjenym J (davno: dělaah, dělaaše, dneś: dělajah, dělajaše). Takym sposobom jest možno jasno råzličati aorist od imperfekta vȯ vsih slučajah. Druge sposoby tvorjeńja, spomnene niže, sųt blizše dnešnym živym językam, no tvorjeńje vsegda od 3. lica jedniny sųćnogo vrěmene jest vyše regularno, formy sųt prědvidime i jednovrěmenno končiny -jah, -jaše/-ješe itd. govoręt vsim, ktori znajųt toj sistem iz svojego języka, že to jest imperfekt.

V govorjenoj rěči sę samoglåśnik prěd končinojų može tratiti: vedejaše može zvųčati kako „vedjaše“, prosijaše kako „prosjaše“, pečejaše kako „pečjaše“ ili „pečaše“ itd. Jednako kȯgda by prěd -ja-/-je- ne byl samoglåśnik, vedlo by to k proměnam sųglåśnikov (vidi dalje), a formy kako prosjah, prosjaše itd. by byli sistemno nepraviĺne, zatože s+J by davalo Š (podobno kako v sųćnom vrěmeni: ja pros+jų – ja prošų). Drugymi slovami, tutoj samoglåśnik prěd -j- blokuje proměny sųglåśnikov.

Priměr časovańja glagola s jaśnymi råzlikami: uviděti (sȯvŕšeny, aorist), viděti (nesȯvŕšeny, imperfekt):

Jednina: ja uviděh/vidijah, ty uvidě/vidijaše (vidiješe), on uvidě/vidijaše (vidiješe)

Dvojina: na (my dva) uviděhova/vidijahova, ně (my dvě) uviděhově/vidijahově, va (vy dva) uviděsta/vidijašta (vidiješta), vě (vy dvě) uviděste(/-ě)/vidijašte(/-ě)/vidiješte(/-ě), ona (oni dva) uviděsta/vidijašta (vidiješta), oně (one dvě) uviděste(/-ě)/vidijašte(/-ě)/vidiješte(/-ě)

Množina: my uviděhmo/vidijahmo (starějša, dneś neznajema končina: -hom – uviděhom/vidijahom), vy uviděste/vidijašte (vidiješte), oni uviděšę(/-hų)/vidijahų

Radi prirodnosti i lěpogo zvųka jest možno proměnjati v imperfektu -a- na -e- prěd -š: ja govorijah, ty govorijaše/govoriješe, vy govorijašte/govoriješte; ja vedejah, ty vedejaše/vedeješe, vy vedejašte/vedeješte (ješ može zvųčati lučše i lěpje neželi ješ).

Vtora možnost́ (s samoglåśnikom „Ě“), blizka staromu češskomu i čęsto takože bulgaŕskomu:

U vęćšiny glagolov jest osnovojų takože 3. lico jedniny sųćnogo vrěmene bez poslědnogo samoglåśnika. K tutomu sę dodavajųt končiny -ěh, -ěše itd.:

– prositi – on pros-i (I odkydajemo) – ja prosěh, ty prosěše itd. Aorist: poprosi-ti – ja poprosih, ty poprosi itd.

– vesti – on ved-E – ja veděh, ty veděše itd. Aorist: odvesti (odved+ti) – ja odvedeh, ty odvede itd.

Jestli prěd Ě jest Č J Š Ž, Ě može prějdti v E: piti – on pije – ja pijěh/pijeh, ty pijěše/piješe; pekti – on peče – ja pečěh/pečeh, ty pečěše/pečeše itd.

Izključeńja råvne kako v pŕvoj možnosti: Glagoly s 3. licom jedniny sųćnogo vrěmene na -aje/-a (dělati – on dělaje/děla itd.). Tu sę dodavajųt končiny -h, -še itd. k kråtkoj formě (on děla itd.): dělati – on děla – ja dělah, ty dělaše itd. No tvorjeńje od dȯlgoj formy s -ě- jest takože možno radi råzliky od aorista: dělati – on dělaj-e – ja dělajěh, ty dělajěše itd.

Podobno: znati – on zna – ja znah, ty znaše itd. ili: on znaj-e – ja znajěh, ty znajěše itd. Vměsto -jě- može byti -ja- i prěd -š- eventuaĺno -je-: dělajah/dělajaše (dělaješe), znajah/znajaše (znaješe).

Glagoly na -ovati/-evati tvoręt imperfekt od infinitiva bez -ti: pųtova-ti – ja pųtovah, ty pųtovaše; tanceva-ti – ja tancevah, ty tancevaše itd.

Jestli glagol imaje infinitiv na -ati, no ne časuje se na -ajų/-am, -aješ/-aš itd., može tvoriti imperfekt od infinitiva ili od sųćnogo vrěmene: pra-ti – ja prah, ty praše itd. ili prati – on per-e – ja perěh, ty perěše itd.

Priměr časovańja glagola s jaśnymi råzlikami: odvesti (sȯvŕšeny, aorist), vesti (nesȯvŕšeny, imperfekt):

Jednina: ja odvedeh/veděh, ty odvede/veděše, on odvede/veděše

Dvojina: na (my dva) odvedehova/veděhova, ně (my dvě) odvedehově/veděhově, va (vy dva) odvedesta/veděšta, vě (vy dvě) odvedeste(/-ě)/veděšte(/-ě), ona (oni dva) odvedesta/veděšta, oně (one dvě) odvedeste(/-ě)/veděšte(/-ě)

Množina: my odvedehmo/veděhmo (starějša, dneś neznajema končina: -hom – odvedehom/veděhom), vy odvedeste/veděšte, oni odvedešę(/-hų)/veděhų

Tret́ja možnost́ (s „ja“), tęžejša, na osnově sŕbsko-hrvat́skogo:

Možno jest jų opisati takože na osnově sųćnogo vrěmene, no tu jest opisana inako, zatože tȯgda jest ješče vęćša doslědnost́ izměn sųglåśnikov.

U vęćšiny glagolov jest Osnovojų prošlo pasivno pričęst́je na -eny ili imennik od glagola na -eńje. Tuto -eny/-eńje odkydajemo i dodavajemo končiny.

a. Jestli prěd -eny/-eńje jest mękky sųglåśnik (Č Ć Đ J LJ NJ Š Ž), dodavaje sę -ah, -aše/-eše itd.:

– (iz)govoRiti, (iz)govoRJeny, (iz)govoRJeńje – ja izgovoRih (aorist), ja govoRJah (imperfekt)

– (po)proSiti, (po)proŠeny, (po)proŠeńje – ja poproSih (aorist), ja proŠah (imperfekt).

– (po)voDiti, (po)voĐeny, (po)voĐeńje – ja povoDih (aorist), ja voĐah (imperfekt)

– (u)peKti, (u)pečeńje – ja upeČeh/upeKoh (aorist), ja peČah (imperfekt)

– (s)moGti – (tu pričęst́je ne jestvuje, bylo by: *smožeńje/*možeńje) ja smoŽeh/smogoh (aorist), ja moŽah (imperfekt)

Kȯgda v infinitivu jest Ě, ono može ostati takože v imperfektu (podobno kako napr. vidĚti – vidĚńje, a ne viĐEńje): viděh/viđah, viděše/viđaše/viđeše, tŕpěh/tŕpjah, tŕpěše/tŕpjaše/tŕpješe itd.

b. Jestli prěd -eny/-eńje jest drugy sųglåśnik (libokaky tvŕdy krome g/h/k), dodavaje sę -jah, -jaše itd. No iz sųglåśnikaa + -j- može takože vȯzniknųti mękky sųglåśnik:

– (pri)veSti, (pri)veDeny, (pri)veDeńje – priveDeh/priveDoh (aorist), veD́ah/veDJah (imperfekt)

– (pri)neSti, (pri)neSeny, (pri)neSeńje – prineSeh (aorist), neŚah/neSJah (imperfekt)

c. U glagolov s samoglåśnikom na koncu korěna kako napr. piti, čuti jest pričęst́je na -ty i imennik na -t́je (pity, pit́je). Končina -ty/-t́je sę odkydaje i -ja- tvori daĺšų silabų: (na)piti, (na)pity – napih sę (aorist), pijah (imperfekt); (po)čuti, (po)čuty – počuh (aorist), čujah (imperfekt).

Prěd -še i -šte imperfektno -ja- može prějdti v -je- radi lěpšego zvųka v mękkosti.

Izključeńja:

a. U glagolov s aš/aješ v 2. licu jedniny sųćnogo vrěmene ostavaje -a-: dělah, dělaše (imperfekt), sdělah, sděla (aorist). Dodavańje -ja- jest takože možno: dělajah, dělajaše/dělaješe, znajah, znajaše/znaješe itd.

b. U glagolov na -ovati/-evati kako v prědhodnyh možnost́ah: (na)maljevati – ja namaljevah (aorist), ja maljevah (imperfekt)

c. Glagoly na -ati, ktore v sųćnom vrěmeni ne imajųt -ajų/-am itd. mogųt iznova tvoriti imperfekt po obu vzorah:

– (iz)prati, (iz)prańje, no: ja (iz)perų – ja izprah (aorist), ja izperjah/izprah (imperfekt)

– (do)gnati, (do)gnańje, no: ja (do)gonų – ja dognah (aorist), ja gnah/gonjah (imperfekt)

Priměr časovańja glagola s jaśnymi råzlikami: uviděti (sȯvŕšeny, aorist), viděti (nesȯvŕšeny, imperfekt):

Jednina: ja uviděh/viđah, ty uvidě/viđaše (viđeše), on uvidě/viđaše (viđeše)

Dvojina: na (my dva) uviděhova/viđahova, ně (my dvě) uviděhově/viđahově, va (vy dva) uviděsta/viđašta (viđešta), vě (vy dvě) uviděste(/-ě)/viđašte(/-ě)/viđešte(/-ě), ona (oni dva) uviděsta/viđašta/viđešta, oně (one dvě) uviděste(/-ě)/viđašte(/-ě)/viđešte(/-ě)

Množina: my uviděhmo/viđahmo (starějša, dneś neznajema končina: -hom – uviděhom/viđahom), vy uviděste/viđašte/viđešte, oni uviděšę(/-hų)/viđahų

Primětka k glagolam na -nųti v vsih treh možnost́ah: V aoristu može odpadati -n-, ktoro jest prěd končinami, čto izměnjaje formy:

– (iz)tęgnųti, (iz)tęg-nųl – ja iztęgnųh/iztęgoh/iztęžeh (aorist), ja tęgnejah/tęgněh/tęgnjah (imperfekt)

Glagol byti jest vsegda nerędny v imperfektu: běh, běše itd. (v 2. i 3. licu jedniny ješče druga možnost́: ty bě/běše, on/ona/ono bě/běše).

Glagol imati može imati imperfekt imah/imaše ili imějěh/imějěše (imějeh/iměješe).

Glagol idti i vśe od njego odvođene imajųt nerędne formy: id́ah/id́aše (ili od sųćnogo vrěmene: ideh/ideše, iděh/iděše), priideh/priide itd. (a ne: prišėh/prišė).

Nerędny može byti takože glagol dati: dadeh/dadoh/dah, dade/dado/da itd.

Primětky k upotrěbě:

1. Imperfekt sȯvŕšenyh glagolov jest možny. On izražaje povtarjano dějańje, ktoro jest vsegda imalo konėc: Vsegda, kȯgda poględijah/poglęđah … Ili uslovno: Priidejah/priid́ah/priidjah/priideh/priiděh raněje (= byl byh prišėl raněje), no moj vlak běše opozdnjeny.

2. Aorist nesȯvŕšenyh glagolov jest možny. On jest upotrěblivy glåvno u glagolov, ktore ne imajųt sȯvŕšeny protivnik, jestli jest trěba izraziti, že něčto jest imalo konec. V principu tu bųde jedno i drugo vrěmę praviĺno, prosto jest pytańje, čto hoćemo podčŕknųti: Hodijah/hoděh/hođah v tų školų 9 lět. (To znači, že jesm hodil regularno 9 lět.) vs Hodih v tų školų do prošlogo lěta. (To podčŕkyvaje, že jest sę to skončilo, uže tamo ne hođų.)